W gospodarce istnieją cztery główne rodzaje pieniędzy. Dowiedz się więcej o każdym z systemów i zobacz przykłady.
Czym są pieniądze?
Pieniądze to przede wszystkim środek wymiany, który służy do zakupu towarów i usług. Definiuje je również ich zdolność do pełnienia funkcji przechowywania wartości.
Obecnie pieniądze i waluty są często używane jako synonimy, jednak monety i banknoty to jedynie fizyczne reprezentacje pojęcia pieniędzy. W ciągu historii istniało wiele różnych środków wymiany, w tym także towary.
Jakie są cechy pieniędzy?
To właśnie cechy pieniędzy sprawiają, że mają one wartość.
- Status prawny – czy kraj lub społeczeństwo uznaje dany zasób za mający wartość pieniężną.
- Uznana wartość – czy istnieje powszechna zgoda, że ten zasób ma ustaloną cenę, która może być wymieniana na inne towary i usługi.
- Rzadkość – oznacza to, że podaż jest kontrolowana i regulowana, a popyt monitorowany.
Cztery różne rodzaje pieniędzy
Ekonomiści ogólnie wyróżniają cztery uznawane rodzaje pieniędzy:
- Pieniądz fiducjarny (fiat money) – banknoty i monety, których wartość jest gwarantowana przez rząd.
- Pieniądz towarowy – dobra posiadające wewnętrzną, uznaną wartość (np. złoto, srebro).
- Pieniądz powierniczy (fiduciary money) – pieniądz, którego wartość wynika z zaufania lub obietnicy zapłaty.
- Pieniądz bankowy (commercial bank money) – środki w formie kredytów i pożyczek funkcjonujące w systemie bankowym.
Co to jest pieniądz fiducjarny?
Pieniądz fiducjarny (fiat money) to waluta, która nie jest wspierana przez towar ani dobro materialne, lecz przez siłę emitenta. Jego wartość wynika z podaży i popytu rynkowego, które zazwyczaj zmieniają się w zależności od postrzeganego stanu gospodarki.
Większość rządów stosuje systemy pieniądza fiducjarnego, co pozwala im tworzyć politykę gospodarczą, która – we współpracy z bankami centralnymi – wpływa na podaż pieniądza.
Pieniądz fiducjarny stanowi podstawę większości nowoczesnych systemów monetarnych, dlatego terminy „waluta” i „pieniądze” są używane zamiennie. Wartość większości innych systemów pieniężnych jest określana w odniesieniu do pieniądza fiducjarnego.
Dlaczego nazywa się go pieniądzem fiducjarnym?
Pieniądz fiducjarny zawdzięcza swoją nazwę łacińskiemu słowu „fiat”, które oznacza „niech się stanie” lub „określony przez władzę”. Odnosi się to do faktu, że jego wartość jest nadawana przez decyzje organów rządowych, a nie przez powiązanie z jakimkolwiek aktywem materialnym.
Wartość pieniądza fiducjarnego jest zmienna i zależy od siły jednej waluty względem innej na otwartym rynku. Jest on przedmiotem obrotu na rynku walutowym, znanym jako forex.
Dowiedz się więcej o forexie
Przykład pieniądza fiducjarnego
Pieniądz fiducjarny to każda globalna waluta uznawana przez rząd za prawny środek płatniczy. Przykładami są funt brytyjski, dolar amerykański, euro, dolar australijski, jen japoński oraz chiński juan.
Podczas wymiany pieniądza fiducjarnego między sobą notowania są przedstawiane w formie par walutowych. Na przykład kurs funta względem dolara amerykańskiego oznaczany jest jako GBP/USD, a dolara amerykańskiego względem jena jako USD/JPY.
Co to jest pieniądz towarowy?
Pieniądz towarowy to fizyczny zasób, który ma wartość wewnętrzną. System ten wiąże się z barterem, gdzie nie ma standaryzowanego ani uzgodnionego środka wymiany.
Pieniądz towarowy jest często utożsamiany z metalami szlachetnymi, takimi jak złoto, które historycznie stanowiło podstawę większości walut światowych. W niektórych społeczeństwach jako pieniądza używano także ziaren zbóż czy kawy.
Przykład pieniądza towarowego
Powszechnym przykładem pieniądza towarowego jest standard złota, czyli system monetarny, w którym wartość waluty kraju była powiązana z określoną ilością złota.
Początkowo standard złota został wprowadzony, aby ustabilizować ceny walut światowych, ponieważ większość papierowego pieniądza była wspierana złotem przechowywanym w rezerwach bankowych.
Zjednoczone Królestwo przyjęło standard złota w 1812 roku, a w latach 70. XIX wieku podążyły za nim Stany Zjednoczone, Niemcy i Francja.
Jednak standard złota ograniczał zdolność rządów i instytucji finansowych do reagowania na wydarzenia rynkowe i zmiany gospodarcze, co ostatecznie doprowadziło do jego porzucenia podczas I wojny światowej.
Na rok 2022 żadne państwo nie stosuje standardu złota – został on zastąpiony systemami opartymi na walutach fiducjarnych.
Co to jest pieniądz powierniczy?
Pieniądz powierniczy to substytut pieniądza, który często przyjmuje formę pisemnego oświadczenia o długu lub zobowiązania do zapłaty. W praktyce jest to obietnica przekazania pieniędzy w przyszłości, oparta wyłącznie na zaufaniu między stronami transakcji.
System wymiany oparty na pieniądzu powierniczym wiąże się z pewnym ryzykiem, ponieważ podaż pieniądza i składane obietnice mogą się nie pokrywać. Jeśli zbyt wiele osób jednocześnie próbuje zrealizować swoje zobowiązania, może to doprowadzić do załamania systemu fiducjarnego, który wspiera te wymiany.
Przykład pieniądza powierniczego
Przykładami pieniądza powierniczego są papierowe czeki, banknoty, monety symboliczne lub elektroniczne kredyty.
Jeśli otrzymasz czek na kwotę 1 000 £, sam papier nie ma wartości – zyskuje ją dopiero wtedy, gdy zostanie zdeponowany na koncie i przekształcony w pieniądz fiducjarny.
Co to jest pieniądz bankowy?
Pieniądz bankowy to środki reprezentujące pożyczki generowane przez instytucje finansowe. Gdy klient deponuje pieniądze na koncie bankowym, bank może pożyczyć te środki innym klientom, jednocześnie wypłacając pierwotnemu deponentowi odsetki.
Banki muszą jednak przestrzegać wymogu rezerwowego, czyli utrzymywać część środków klientów w rezerwie, której nie mogą pożyczyć.
Pieniądz bankowy odgrywa kluczową rolę w systemie finansowym, zapewniając płynność potrzebną do kupna i sprzedaży różnych aktywów. Przykładem jego zastosowania są kredyty udzielane konsumentom, takie jak hipoteki, pożyczki biznesowe czy osobiste.
Przykład pieniądza bankowego
Załóżmy, że klientka A wpłaca 10 000 £ na swoje konto bieżące w banku komercyjnym. Bank, zgodnie z wymogiem rezerwowym na poziomie 10%, musi utrzymać 1 000 £ w rezerwie, a pozostałe 9 000 £ może pożyczyć klientowi B, który potrzebuje kredytu na zakup samochodu.
Klient B zobowiązuje się do spłaty pożyczki wraz z odsetkami, które bank nalicza za czas potrzebny na zwrot środków. Część tych odsetek trafia do klientki A w formie oprocentowania jej depozytu, zwiększając wartość środków na jej koncie.
